حقوق شهروندان

 میثم خرم دین - رابطه حکمرانان با مردم و بررسی چارچوب حقوق و تکالیف متقابل میان آن‌ها، موضوع نظریات متعدد در فلسفه سیاسی و فلسفه حقوق بوده و امروزه ضوابط حقوقی مشخصی به عنوان وظایف حاکم به نفع شهروندان در نظام‌های حقوقی مختلف مورد شناسایی قرار گرفته است. همچنین تکالیف شهروندان نیز در کنار حقوق آن‌ها پیش‌بینی شده و با عنایت به سیر تحول نظریات مذکور، دیدگاه‌های مختلف پیرامون حقوق شهروندی هر یک تلاش می‌کنند تا مؤلفه‌های شفاف و مشخصی را در این زمینه مطرح نموده و در عین حال مطلق یا مقید بودن آن‌ها را بررسی نمایند. اگر حقوق شهروندی را مجموعه حقوق و امتیازاتی در نظر بگیریم که در یک نظام سیاسی و حقوقی معین به افراد به واسطه رابطه شهروندی اعطا می‌شود، بدون شک مقید و مشروط بودن حقوق شهروندی به انجام تکالیف در قبال حکومت از مهم‌ترین مسائلی است که در این زمینه باید مورد بررسی قرار بگیرد.
حقوق شهروندی آمیخته‌ای است از وظایف و مسئولیت‌های شهروندان در قبال یکدیگر و همچنین حقوق و امتیازاتی است که وظیفه تأمین آن برعهده حاکمیت می‌باشد. به تعبیر دیگر «حقوق شهروندی» آن دسته از حقوق مدنی و سیاسی است که همه آحاد جامعه به تناسب موقعیت خود، از آن برخوردارند و بر دولت‌ها لازم است ضمن به رسمیت شناختن آن حقوق، نسبت به ایفای آن در چارچوب ضوابط اقدام کنند.
بی‌گمان آگاهی از حقوق شهروندی نه تنها سبب مشارکت مردم در مدیریت شهرها گردیده بلکه بسترهای لازم برای نهادینه شدن مسئولیت دولتمردان و پایبندی آن‌ها به رعایت این حقوق را در چارچوب حاکمیت قانون فراهم می‌نماید. همچنین آگاهی از حقوق و تعهدات شهروندی، زمینه انجام وظایف دوجانبه بین شهروندان و حاکمان را موجب می‌گردد.
حقوق شهروندی به طور کلی، تضمین کننده تمام حقوقی است که مردم در یک جامعه می‌بایست از آن بهره‌مند گردند. مهمترین این حقوق عبارت‌اند از: حقوق مدنی مانند آزادی اعم از آزادی بیان، مذهب، آزادی مکان زندگی و حقوق اجتماعی که دربرگیرنده رفاه، آسایش و امنیت اجتماعی می‌باشد.
مهمترین حقوقی که در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به آن پرداخته شده است به این نحو است:
حق کرامت و برابری انسانی (اصل‌های ۲، ۳، ۲۰، ۲۲، ۳۴، ۳۷، ۳۸ و ۳۹ قانون اساسی)
حق آزادی و امنیت شهروندی (اصل‌های ۳، ۹، ۲۳، ۲۴، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸ و اصول ۳۲ تا ۴۱ قانون اساسی)
حق مشارکت در تعیین سرنوشت (اصل‌های ۳، ۷، ۲۷ و ۵۹ قانون اساسی)
حق اداره شایسته و حسن تدبیر (اصل سوم قانون اساسی)
حق آزادی اندیشه و بیان (اصل ۲۳ و ۲۴ قانون اساسی)
حق دسترسی به اطلاعات (اصل‌های ۶۰، ۱۶۵ و ۱۶۷ قانون اساسی)
حق حریم خصوصی (اصل‌های ۲۲، ۲۳ و ۲۵ قانون اساسی)
حق تشکل، تجمع و راهپیمایی (اصل‌های ۲۶، ۲۷ و ۱۰۴ قانون اساسی)
حق تابعیت، اقامت و آزادی رفت و آمد (اصل‌های ۳۳، ۴۱، ۴۲ و ۷۹ قانون اساسی)
حق تشکیل و برخورداری از خانواده (اصل‌های ۱۰، ۲۱ و ۴۳ قانون اساسی)
حق برخورداری از دادخواهی عادلانه (اصل‌های ۳۲، ۳۴، ۳۵، و ۳۶ قانون اساسی)
حق اقتصاد شفاف و رقابتی (اصل‌های ۳، ۴۳ و ۴۴ قانون اساسی)
حق مسکن (اصل‌های ۳، ۳۱ و ۴۳ قانون اساسی)
حق مالکیت (اصل ۴۶ و ۴۷ قانون اساسی)
حق اشتغال و کار شایسته (اصل‌های ۳، ۲۸ و ۴۳ قانون اساسی)
حق رفاه و تأمین اجتماعی (اصل ۳ و ۲۹ قانون اساسی)
حق دسترسی و مشارکت فرهنگی (اصل‌های ۲۰، ۵۹ و ۱۰۰ قانون اساسی)
حق آموزش و پژوهش (اصل‌های ۳، ۳۰، ۱۴۷ قانون اساسی)
حق محیط‌زیست سالم و توسعه پایدار (اصل‌های ۲، ۴۳ و ۵۰ قانون اساسی)
حق صلح، امنیت و اقتدار ملی (اصل‌های ۲، ۷۸، ۱۴۳، ۱۴۶، ۱۵۰، ۱۵۱، ۱۵۲ و ۱۵۳ قانون اساسی)